DEHB (Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu), çocukluk çağında en sık görülen nörogelişimsel durumlardan biridir. Ancak yaygınlığı kadar, yanlış anlaşılmasıyla da dikkat çeker. Günlük dilde çoğu zaman “yerinde duramama” ya da “derse odaklanamama” üzerinden tanımlansa da, aslında DEHB çok daha geniş bir çerçeveye sahiptir. DEHB; tek başına dikkatle ilgili değil, beynin yürütücü işlevlerini ve kendini düzenleme kapasitesini ilgilendiren bir farklılıktır.
DEHB’nin Nöropsikiyatrik Çerçevesi
DEHB’de temel sorun dikkatin hiç olmaması değil; dikkatin, dürtülerin, zamanın ve duyguların yönetilememesidir.
Bu çocuklarda özellikle şu alanlarda zorlanma görülür:
•Dürtü kontrolü (inhibisyon)
•Çalışma belleği
•Zaman algısı ve planlama
•Başlanan işi sürdürme
•Duygusal regülasyon
•Motivasyonun içten sürdürülebilmesi
Bu nedenle DEHB’li bir çocuk, kapasitesi olduğu hâlde o kapasiteye her zaman erişemeyebilir. Bu durum çoğu zaman yanlış yorumlanır ve çocuğun çabası gözden kaçar.
Belirtiler: Her Çocukta Aynı Şekilde Görülmez
DEHB belirtileri üç ana başlık altında değerlendirilir; ancak her çocukta aynı yoğunlukta ve biçimde ortaya çıkmaz.
Dikkat Alanında
•Ayrıntıları kaçırma
•Başlanan işi tamamlayamama
•Dinliyormuş gibi görünüp içeriği kaçırma
•Zihinsel çaba gerektiren görevlerden kaçınma
•Eşyaları sık kaybetme
Hiperaktivite Alanında
•Yerinde durmakta zorlanma
•Sürekli hareket hâlinde olma
•Sessiz etkinliklerde zorlanma
•İçsel huzursuzluk hissi (Hiperaktivitenin her zaman fiziksel olmak zorunda olmadığı; özellikle kız çocuklarında zihinsel hiperaktivite şeklinde seyredebileceği unutulmamalıdır.)
Dürtüsellik Alanında
•Söz kesme
•Sırasını bekleyememe
•Sonuçlarını düşünmeden hareket etme
•Duygusal tepkileri hızla cevap verme
Akademik Başarı Yanıltıcı Olabilir DEHB değerlendirmelerinde yapılan en yaygın hatalardan biri, akademik başarıyı tek ölçüt olarak almaktır. Oysa yüksek zekâ ve güçlü bilişsel kapasite, DEHB belirtilerini uzun süre maskeleyebilir.
Bu çocuklar çoğu zaman:
•Son ana kadar erteler
•Yoğun stres altında çalışır
•Dışarıdan başarılı görünürken içsel olarak tükenir Bu nedenle değerlendirmede yalnızca sonuçlara değil, çocuğun işlevselliğine ve ödediği duygusal bedele de bakılmalıdır.
İlaç Tedavisi: Ne Zaman, Neden?
İlaç tedavisi DEHB’de en çok tartışılan başlıklardan biridir. Ancak bilimsel çerçeve nettir: İlaç, DEHB’yi “ortadan kaldırmaz” ama beynin regülasyon kapasitesini destekler.
Vakalarda ilaç kullanımı:
•Dürtü kontrolünü artırır
•Dikkatin sürdürülebilirliğini destekler
•Duygusal dalgalanmaları azaltır
•Öğrenmeye erişimi kolaylaştırır Ancak ilaç tek başına sihirli bir değnek değildir. Psikoeğitim, aile tutumları ve çevresel düzenlemelerle birlikte ele alındığında anlam kazanır.
Peki Ne Yapılmalı?
DEHB çok boyutlu bir yaklaşımla ele alınmalıdır:
•Çocuğun güçlü ve zorlanan alanları netleştirilmeli
•Aileye suçlayıcı olmayan, bilgilendirici bir çerçeve sunulmalı
•Ev ve okul ortamı yapılandırılmalı
•Beklentiler çocuğun nörogelişimsel kapasitesine göre düzenlenmelidir
En önemlisi, çocuk “neden yapamıyorum?” sorusuyla yalnız bırakılmamalıdır. DEHB bir davranış problemi değil; beynin kendini düzenleme biçimindeki bir farklılıktır. Bu çocuklar daha az istemez, daha az önemsemez, daha az çabalamaz. Sadece düzenleme konusunda daha fazla desteğe ihtiyaç duyarlar. Biz yetişkinler bu farkı doğru okuduğumuzda, DEHB bir problem olmaktan çıkar; doğru destekle güçlü bir potansiyele dönüşür.
Bu haftayı burada noktalayalım… Haftaya yine çocukların dünyasına birlikte bakmak ümidiyle. Kendinize iyi bakın.
